در سال ۲۰۲۰، هنگامی که قصد داشتم در دورهی کارشناسی دانشگاه مونستر در رشته کلام اسلامی نظریههای وحی را در تاریخ اندیشهی اسلامی درس بدهم، مجبور به بازگشت به پرسشی شدم که ظاهراً در مرکز این نظریهها قرار دارد، یعنی پرسش از صفت کلام الله.
در زمینهی مدرن بحث، همچنان که میدانیم، این تجربهی خود وحی، آن گونه که به انسانی خاص یعنی پیامبر داده شده است و فرآیند صورتبندی آن در قالب زبانی خاص، در مرکز پژوهش فلسفی قرار دارد. اما این پرسش در سنت اندیشهی اسلامی عموماً به این شکل مطرح میشد که چه چیزی در الله امکان سخنگفتن او را فراهم میآورد. پاسخ به این پرسش به طور ساده صفت کلام یا گفتار بود. با این حال، چگونگی فهم این صفت، نحوهٔ ارتباط آن با ذات الله، نسبت آن با زبان و بسیاری از پرسشهای دیگر، موضوع بحثهای بیشمار و منبع اختلافات جدی میان متکلمان، فیلسوفان و عرفا بود.
با جستجو برای متنهای پژوهشی درباره صفت کلام که بتواند مورد استفاده دانشجویان قرار بگیرد، متوجه شدم پژوهشها دربارهی این موضوع و به طور کلی پرسش از صفات، «ذات» و ساختار درونی الله تا چه اندازه محدود است. با توجه به اهمیت نظری و محوریت این پرسش در اندیشهی اسلامی، تصمیم گرفتم قدمی برای احیای این پرسش بردارم. این مجموعه مقالات با این دغدغه طراحی شد و به انجام رسید.
در این مجموعه، برخی از رویکردهای فلسفی و کلامی در این بحث در میان فیلسوفان و مکاتب کلامی مثل تشیع، ماتریدیه، سلفیه و بَهشَمیه معرفی میشوند. با بازاندیشی این پرسش در سنت اسلامی به روشنی میتوان دید که حتی مفهومی مثل مفهوم الله، که در مرکز هر خوانشی از اسلام قرار دارد، بسیار مورد اختلاف و متکثر بوده است و بارها و بارها در تاریخ اندیشهی اسلامی بازتعریف شده است.
فهرست مقالات
بخش اول: خدای فیلسوفان
۱.رقص با شیطان یا مناجات با فرشتگان؟ کاربست برهانهای فلسفی در بحث از اوصاف خدا توسط رازی
مهمت فاتح ارسلان (دانشگاه استانبول)
۲.امر بیانناپذیر و فرآیند تعین آن: تأملات صدرالدین شیرازی درباره مبدأ
منصوره خلیلیزند (دانشگاه فرایبورگ)
۳.عشق الهی در فلسفه اسلامی سدههای میانه
کالین فیتسپاتریک مورتا (دانشگاه رادبود)
۴.بساطت الهی، دئوس رِوِلاتوس، و اسمای الهی در الهیات فلسفی ملاصدرای شیرازی (۱۵۷۱-۱۶۳۶)
سجاد رِضوی (دانشگاه اکستر)
بخش دوم: خدای متکلمان
۵.دیدگاه ابوالهذیل علاف در باب بساطت الهی
عبدالحکیم یوسف الخلیفی (دانشگاه قطر)
۶.آیا وصف «بقاء» وجود دارد؟ دیدگاه متکلمان سنی در باب بقای الهی
آنگلیکا برودِرسِن (دانشگاه بوخوم)
۷.نورالدین صابونی و اوصاف الهی: چکیدهای از کلام ماتُریدی
آنگلیکا برودِرسِن (دانشگاه بوخوم)
۸.آیا یک فیل در محضر ماست که نمیتوانیم آن را ببینیم؟ غوری در گفتمانهای بَهشَمی در باب اوصاف
آلنور دنانی (پژوهشگر مستقل)
۹.قدرت و اراده خدا در کلام سیفالدین آمِدی
احمد هوسیچ (دانشگاه پادربورن)
۱۰.برساختن اسلام حقیقی: دیدگاه عالم وهابی، ابن عُثیمین (د. ۲۰۰۱)، درباره اوصاف خدا و سیره سلف صالح
محمد غریبه (دانشگاه هومبولت برلین)
۱۱.اراده خدا و انسانانگاری در کلام معتزلی: ابوعلی و ابوهاشم جبائی
مهمت امین گولچیوز (دانشگاه شیکاگو)
۱۲.خدا به عنوان پارادایم جهان: دیدگاه اسماعیل گلنبوی در باب علم الهی
کوتلو اوکان (دانشگاه ییواسکیلا)
برای دریافت صفحات آغازین کتاب کلیک کنید.